Հայաստանի Տնտեսությունը 2008-2017 թթ
04.04.2018
11:00
«Հայաստանն այսօր կարիք ունի տնտեսական նոր բարեփոխումների, հակառակ դեպքում պետությունը համեստ ցուցանիշներ կունենա ՀՆԱ-ի, մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի ցուցանիշների առումով: Հայաստանի տնտեսական զարգացման մոդելը իրեն սպառել է»:
Համաշխարհային բանկ

Հանրային լրագրության ակումբի Մեդիա կենտրոն նախաձեռնության շրջանակներում կազմակերպված «Հայաստանի տնտեսությունը վերջին 10 տարիներին. գնահատականներ, մարտահրավերներ և խնդիրներ» խորագրով քննարկման ընթացքում տնտեսագետ Վահագն Խաչատրյանը ներկայացրել է ընդգրկուն վերլուծություն նախորդ տասը տարիների տնտեսական իրավիճակի վերաբերյալ։ Տնտեսագետը մի շարք ցուցանիշներով ներկայացրել է, թե ինչպիսի սոցիալ-տնտեսական խճանկար է ունեցել Հայաստանը, և թե ինչ մարտահրավերների առջև ենք կանգնած։

Հայաստանի  Տնտեսությունը  2008-2017 թթ
(տնտեսական նոր մոդելի պահանջ)

Վահագն  Խաչատուրյան

Թեև  Հայաստանի տնտեսությունն անկախությունից ի վեր բավական փոփոխություններ է կրել, այն ներկայումս կանգնած է հիմնովին վերափոխման բարդ մարտահրավերների առջև։ Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացված տնտեսական  քաղաքականության գործադրման արդյունքում դեռևս չեն հաղթահարվել արդեն երկու տասնամյակի անցումային շեմը բոլորած վերափոխումային գործընթացներին ներհատուկ այնպիսի մարտահրավերներ, ինչպիսիք են`  բնակչության ցածր կենսամակարդակն ու եկամուտների գերբևեռացումը, գործազրկությունը, մենաշնորհն ու կլանայնությունը, կոռուպցիոն ռիսկերը, բնակչության միգրացիան, տնտեսության ստվերայնության բարձր աստիճանը: Այս խնդիրների լուծումներն ավելի բարդացան 2008թ-ի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից հետո, երբ ճգնաժամի հետևանքով Հայաստանի դոլարային արտահայտությամբ ՀՆԱ-ն նվազեց 14.2%-ով, ինչը համաշխարհային մակարդակով ամենամեծ անկումներից էր:

Վերջին տարիներին տնտեսության քանակական և որակական զարգացումն անկայուն է եղել, ինչը վկայում է զարգացման նախկին մոդելի սպառման և տնտեսական նոր և արմատական մոդելի անհրաժեշտության մասին: Հայաստանը կանգնած է տնտեսության հիմնովին վերափոխման հրամայականի առջև: Նոր տնտեսական մոդելի անհրաժեշտությունը այլևս անխուսափելի է։ Այսպես, Համաշխարհային բանկի ՀԿ,ԿԱ և Եվրոպայի ծրագրերի ղեկավար Ժենեվևա Բոյրաու  անդրադառնալով Հայաստանի տնտեսական խնդիրներին նշում է. «Հայաստանն այսօր կարիք ունի տնտեսական նոր բարեփոխումների, հակառակ դեպքում պետությունը համեստ ցուցանիշներ կունենա ՀՆԱ-ի, մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի ցուցանիշների առումով: Հայաստանի տնտեսական զարգացման մոդելը իրեն սպառել է»:

Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամին հաջորդող ժամանակահատվածը ցույց տվեց, որ Հայաստանի տնտեսությունը խոցելի է արտաքին ցնցումներից: Սա պայմանավորված էր մի շարք գործոններով, որոնք ներառում էին ոչ արտահանելի հատվածի (ենթակառուցվածքներ, շինարարություն) անկայուն աճի գործոնները, նեղ շրջանակի ու հումքային գերակայությամբ արտահանումը և արտերկրից մասնավոր տրանսֆերտներից չափազանց մեծ կախվածությունը: Տնտեսության զգալի անկումը զուգակցվեց արտերկրից մասնավոր տրանսֆերտների նշանակալի նվազմամբ, ինչի հետևանքով էլ ավելի մեծացավ աճի նոր շարժիչ ուժեր և ֆինանսավորման ուղիներ փնտրելու անհրաժեշտությունը:

Համաշխարհային ճգնաժամն ու նոր տնտեսական իրականությունը նշանակալի դժվարություններ ստեղծեցին Հայաստանի համար: Բյուջետային ծախսերը հոգալու և       ֆինանսական ու հարկաբյուջետային կայունություն ապահովելու նպատակով ՀՀ կառավարությունը ստիպված եղավ հավելյալ արտաքին պարտքային ֆինասական ռեսուրսներ ներգրավել սուվերեն պարտքի շուկաներից, միջազգային դոնոր կազմակերպություննե րից և օտարերկրյա կառավարություններից: Արդյունքում  ՀՀ պետական պարտքը տաս տարվա ընթացքում ավելացավ ավելի քան չորս անգամ:

Հետճգնաժամային շրջանում Հայաստանի ՀՆԱ-ն մտավ վերականգնման փուլ` 2010-2016 թթ. գրանցելով տարեկան միջինում 3.5% մեղմ աճի տեմպ: Այս աճը հիմնականում պայմանավորված էր տնտեսության դիվերսիֆիկացման աստիճանի բարձրացմամբ և արտահանման աճով: 2017 թվականի դրութ յամբ Հայաստանի ՀՆԱ-ն կազմել է 11.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար`Հայաստանի դիրքն աշխարհում թողնելով 2007 թվականի մակարդակին: Հետճգնաժամային շրջանում Հայաստանի ՀՆԱ-ի մասնաբաժինն աշխարհի ՀՆԱ-ում դեռևս չի վերականգնել 2008 թ. մակարդակը (0.018%)` 2016 թվականի դրությամբ հասնե լով ընդամենը 0.014% -ի:

Աշխատուժ և զբաղվածություն

Զբաղվածությանը վերաբերող հարցերը Հայաստանի տնտեսության առաջնահերթ խնդիրներից են: 2000-ականներին Հայաստանի տնտեսության արագ աճը չբերեց

զբաղվածության աճի, քանի որ վերջինս հիմնականում տնտեսության մեջ կառուցված քային փոփոխությունների և արտադրողականության աճի արդյունք էր: Մասնավորա պես, զգալի աճ էր գրանցում շինարարության ոլորտը, սակայն այն բավարար չէր արդյու նաբերության հատվածում զբաղվածության մակարդակի անկումը չեզոքացնելու համար:

2010-2017 թթ. Հայաստանում աշխատանքային ռեսուրսները և զբաղվածության մակարդակը նվազել են մոտ 17 տոկոսի չափով` գլխավորապես պայմանավորված շարունակական լայնածավալ արտագաղթով և ժողովրդագրական կառուցվածքային տեղաշարժերով, որոնք նվազեցրել են աշխատանքային տարիքի խումբ մտնող երիտասարդների թիվը (որպես նախորդող ժամանակաշրջանում ծնելիության ցածր մակարդակի հետ ևանք):

Գործազրկությունը դարձել է շարունակական տնտեսական հիմնախնդիր:

2000-ական թվականներից սկսած` Հայաստանը շարունակաբար ունեցել է գործազրկության երկնիշ մակարդակ` տատանվելով 15-20%-ի միջակայ քում: 2017 թվականի դրությամբ գործազրկության մակարդակը եղել է մոտ 18% (աշխարհի միջին մակարդակից եռակի անգամ բարձր) պայմանավորված ճգնաժամային և հետճգնաժամային տնտեսական միտումներով: Լայնածավալ ժամանակավոր արտագնա աշխատանքային միգրացիան և դրանից բխող մասնավոր տրանսֆերտները դեպի Հայաստան բարձրացրեցին ժամանակավոր աշխատանքային միգրանտների և նրանց ընտանիքների համար վարձատրության ընդունելի նվազագույն մակարդակի շեմը Հայաստանում` այդպիսով բացասաբար ազդելով երկրում զբաղվածության մակարդակի վրա: Գյուղատնտեսական ոլորտին բաժին է ընկնում զբաղվածության զգալի հատված`2017 թվականի դրությամբ` մեկ երրորդը: Թեև վերջին տարիներին այս ցուցանիշը նվազել է (45%` 2010 թվականին), ՀՀ տնտեսության մեջ այն շարունակում է արտացոլել անարդյունավետ և ոչ ֆորմալ զբաղվածության առկայությունը:

Աղքատություն

Աղքատությունը տնտեսության էական հիմնախնդիր է` մնալով անփոփոխ` մեկ տասնամյակ առաջ եղած մակարդակին: 2009 թվականին աղքատության մակարդակը զգալիորեն վատթարացավ: Թեև աղքատության մակարդակը վերջին տարիներին նվազում է, 2016 թվականի դրությամբ, սակայն, այն նույնն է, ինչ 10 տարի առաջ`կազմելով 29.4 տոկոս:

2008 թվականին աղքատության մակարդակը 23.5 տոկոս էր: Փաստացի ներկայումս Հայաստանի յուրաքանչյուր տասը բնակչից երեքը գտնվում է աղքատության սահմանագծից ներքև:

Պետական պարտք

Վերջին տասնամյակում Հայաստանի պետական  պարտքն զգալիորեն աճել է: Ճգնաժամային 2008 թվականին պետական պարտքի ծավալը քառապատկվել է: Պետական պարտքը 2017 թվականի վերջին հասել  է  6 մլրդ 777 մլն դոլար, իսկ 2018-ին վերջին կհասնի 7.2 մլրդ դոլարի։

Դեռ 2016թ. դեկտեմբերին կանխատեսվում էր, որ 2017թ.վերջին պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը կկազմի 56.8%։ Սակայն ՀՀ ֆինանսների նախարարության տվյալներով՝2017 թվականին ՀՀ պետական պարտքը կազմել է 6 մլրդ 777 մլն դոլար կամ  3 տրլն 280 մլրդ դրամ։ 2016 թվականի անվանական ՀՆԱ-ն եղել է 5 տրլն 79.9 մլրդ դրամ. 2017 թվականին`5տրլն 459 մլրդ. դրամ ։ Այսինքն, տարվա վերջի դրությամբ պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունն արդեն 60.1% է։

Ամփոփում

Թեև Հայաստանի տնտեսությունն անկախությունից ի վեր բավականին փոփոխութ յուններ է կրել, այն ներկայումս կանգնած է հիմնովին վերափոխման բարդ մարտահրավերի առջև: Բարեկեցության և ինստիտուցիոնալ զարգացման ցուցիչների առումով Հայաստանն աշխարհում բարելավել է իր դիրքը, սակայն դա բավարար չէ զարգացման նոր փուլ թևակոխելու և առկա մարտահրավերները հաղթահարելու: Այդ խնդիրների ծավալը դեռ զգալիորեն գերազանցում է տնտեսության` դրանք լուծելու համար ունեցած կարողություններն ու ներուժը: Նվազող աշխատանքային ռեսուրսները, գործազրկության բարձր մակարդակը, շարունակական արտագաղթը խոչընդոտում են կայուն և համընդգրկուն աճը` խորացնելով ժողովրդագրական և ազգային անվտանգության մարտահրավերները:[1]

 



[1] Տես` կից ՀՀ տնտեսությունը բնութագրող հիմնական տնտեսկան ցուցանիշների  աղյուսակը: Կազմվել է ՀՀ ԱՎԾ տվյալների հիման վրա:

 

Լուսանկարներ
Տեսանյութ
Print Friendly and PDF
Այլ մամլո հաղորդագրություններ
Հանել դպրոցից «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան կամ վերախմբագրել դասագրքերը. թեժ բանավեճ
17.10.2018
12:00
Հոկտեմբերի 17-ին «Մեդիա կենտրոնում» տեղի ունեցավ քննարկում «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան. անհրաժեշտություն, թե քարոզ» թեմայով:
«Հայաստանում ծնելիության մակարդակը նվազել է». ՄԱԿ-ի 2018թ. զեկույց
17.10.2018
11:00
ՀՀ բնակչությունը 2018թ. առաջին եռամսյակից սկսած նվազել է 10.000 մարդով:
Այս մասին հոկտեմբերի 17-ին Մեդիա կենտրոնում տեղի ունեցած մամլո ասուլիսին հայտարարեց ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամի «Օժանդակություն բնակչության հարցերով քաղաքականությունների իրականացմանը» ծրագրի համակարգող Աննա Հովհաննիսյանը:
Օգտատերերի 97 տոկոսը կողմ է արտահերթ ընտրություններին
16.10.2018
11:24
Արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ անցկացնելու վերաբերյալ ֆեյսբուքյան հարցման արդյունքներով օգտատերերի 90 տոկոսից ավելին ցանկանում են, որ արտահերթ ընտրությունները տեղի ունենան սույն թվականի դեկտեմբերին։
«Արդարությունն ինձ համար մեծագույն արժեք է». Էրիկ Բաբաջանյան՝ ուսանող, կինոօպերատոր
15.10.2018
11:59
Մեդիա կենտրոն նախագիծը սկսում է պատմությունների շարք, որտեղ ներկայացնելու ենք իրենց ոտնահարված իրավունքները վերականգնած և հիմնարար ազատությունների համար պայքարած մարդկանց:
Հայաստանում հոգեբուժական կենտրոնները վերակազմավորելու անհրաժեշտություն կա
10.10.2018
13:00
Հայաստանում, ըստ 2017 թ. պաշտոնական տվյալների, կա 52 հազար հոգեկան առողջության խնդիր ունեցող անձ, որը 3 տոկոս ավելի է համեմատած 2016 թ. տվյալների հետ:
Միանալ մեզ սոց․ ցանցերում
ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ԳՐԱՆՑՈՒՄ
Ծառայություններ
Տեսանյութեր
Մամլո հաղորդագրություն
Հայաստան-Թուրքիա Միջոցառումներ